Sztuka. Fantazja. Trauma. Psychoanalityczne koncepcje dzieła sztuki
Rozpoczecie: 14.10.2009 , godz. 18:00 Z cyklu: Przestrzeń kultury Autor: prof. Paweł Dybel Jednym z najbardziej znamiennych rysów psychoanalizy Freuda jest wydobycie kluczowej roli, jaką nieświadome fantazje, wyrastające na podłożu traumatycznych doświadczeń z dzieciństwa, pełnią w kształtowaniu się tożsamości podmiotu. Widać to wyraźnie w jego książce o snach (O marzeniach sennych, 1923), która oddziałała bardzo silnie na niektóre nurty artystyczne XX wieku (np. na surrealizm). Ten wątek został później podjęty i zradykalizowany przez Hannę Segal, psychoanalityczkę szkoły kleinowskiej. W jej ujęciu akt twórczy ma w sobie coś z reparacji; zastępczego odzyskania przez artystę w symbolicznym tworzywie dzieła sztuki, zniszczonego przezeń niegdyś w fantazji drogiego obiektu. Dlatego sztuka pozwala podmiotowi opanować destrukcyjne tendencje pobudzone w nim przez traumatyczne wydarzenia z przeszłości. Oddaje to wymownie sposób ujęcia przez Segal relacji między stroną formalną i światem przedstawionym w tragedii greckiej. Według niej ta pierwsza podlega „jednoczącym” siłom Erosa, podczas gdy światem przedstawionym rządzi Tanatos. Dalsza radykalizacja tego ujęcia następuje w koncepcji Jacquesa Lacana, zdaniem którego traumatyczna strona doświadczeń ludzkich daje o sobie znać już na poziomie formy dzieła czyli specyficznego sposobu organizacji jego znaczących. Manifestuje się ona w postaci różnego typu załamań, pęknięć, niespójności, które – inaczej niż wypowiedziach i zachowaniach potocznych – zyskują tutaj „systemowy” charakter. |
|
